Currency आणि Cryptocurrency

सध्या बिटकॉइन खूप गाजत आहे. त्यावरून बिटकॉइन सारख्या Cryptocurrency बद्दल माझी अनेकांशी बरेचदा चर्चा होते. काही लोकांनी त्यात थोडे फार पैसे कमावले आहेत, किंवा कमवायची इच्छा आहे. तर काहींना ती खूप दूरगामी परिणाम करणारी गोष्ट वाटते. उदा: २०४० पर्यंत सगळे व्यवहार फक्त बिटकॉइन नी च होणार, नाही झाले तर नाव बदलेन… (स्वतःचे का बिटकॉइन चे ते सांगायचं सोयीस्करपणे टाळतात)

माझं अगदी स्पष्ट आणि थोडक्यात सांगायचं तर बिटकॉइन (or any cryptocurrency) हा at best एक bubble (फुगा) आहे, आणि at worst खूप मोठी फसवणूक (like a Ponzi scheme) आहे.

का ते सांगतो. पण त्याआधी Currency आणि Cryptocurrency याबद्दल थोडंसं…

प्रथम पैसा या संकल्पनेबद्दल.

There are three basic functions of money. Money serves as a medium of exchange, as a store of value, and as a unit of account.

Medium of exchange: Money can be used for buying and selling goods and services.

पैशाचा उपयोग खरेदी-विक्री साठी केला जातो. पूर्वी barter system होती तेव्हा (उदाहरणार्थ) काही लोकं एक डझन चिक्कू देऊन त्याबदल्यात एक किलो तांदूळ घेत असतील, तेच काही लोक त्याबदल्यात ३ किलो तांदूळ मागत असतील. म्हणून common base/denominator या अर्थानी पैशाचा वापर उपयुक्त ठरला. “Price” of everything could be expressed in a common base called Money.

Unit of account: Money is the common standard for measuring relative worth of goods and service.

पैसा ही कल्पना वस्तू आणि सेवांचे “मूल्य” मोजायला उपयोगी पडते. Unit of account म्हणजे जसे किलोग्रॅम, किंवा लिटर, डिग्री सेल्सिअस हे वस्तूंचे  भौतिक गुणधर्म “मोजायला” वापरतात, तसं पैसा हे मूल्य “मोजायला” वापरतात.

Store of value: Money’s value can be retained over time. It is a convenient way to store wealth.

१९७५ मधील रु. १०० याची “किंमत” आज किती आहे? तर रु. १००. त्या अर्थाने पैसा हा किंमत साठवतो. आता आज त्या १०० रुपयात काय विकत घेता येईल आणि १९७५ मध्ये काय विकत घेता येत होते यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे! पण याचा अर्थ बाकीच्या वस्तूंच्या किंमतीत फरक पडला आहे (त्यांचे “मूल्य” बदलले आहे), पण १०० रु. हे आजही १०० रु. च आहेत (जर का ती currency note चलनात असेल तर).

ह्यात एक गमतीदार मुद्दा समजावून घेतला पाहिजे. कोणत्याही नोटेवर “मै धारक को XXX रुपये अदा करने का वचन देता हूं” असं लिहिलेलं असतं. त्याचा अर्थ काय?

त्याचा अर्थ इतकाच आहे, की तुम्हाला ती नोट बदलून त्याच किमतीची दूसरी नोट दिली  जाईल (उदा: १०० च्या एका नोटेऐवजी १०० ची दुसरी नोट), किंवा त्याच “मूल्याच्या” रकमेइतक्या दुसऱ्या नोटा दिल्या जातील. (उदा: १०० च्या एका नोटेऐवजी १० च्या १० नोटा, किंवा २० च्या ५ नोटा). जर तुम्ही म्हणालात की मला १०० च्या नोटेऐवजी २ किलो बटाटे पाहिजेत किंवा १ किलो तांदूळ पाहिजे तर ते रिझर्व्ह बँक करणार नाही. इतकंच काय तर १०० रु. च्या नोटेऐवजी १ अमेरिकन डॉलर द्यायचे “वचन” ही रिझर्व्ह बँक देत नाही. म्हणजे रिझर्व्ह बँक फक्त इतकेच “वचन” देते की ह्या नोटा बाजारात खेळत राहतील (Currency in circulation).

आणि ही साधी गोष्ट नाही कारण त्यामागे रिझर्व्ह बँक आणि त्या प्रदेशाचे सरकार यांच्यावरील बाजाराची निष्ठा असते, म्हणून तो कागदाचा तुकडा “चलन” म्हणून वापरला जातो. पूर्वी हि “निष्ठा” खऱ्या सोन्याच्या साठ्यांच्या स्वरूपात असायची. (म्हणजे जेवढे सोने त्या प्रमाणातच चलन). आता सगळ्यांनीच “Gold standard” सोडून दिले आहे त्यामुळे खरोखरीच “नोटा छापणारे सरकार” यांच्या निष्ठेवर हा खेळ चालू असतो.

खेळ अशासाठी म्हणालो की “व्यापार” या खेळाचे किंवा माझ्या आवडत्या बुद्धिबळाचे आणि कॅरॅमचे उदाहरण देऊन तो मुद्दा सांगता येईल.

व्यापार ह्या खेळात खोट्या नोटा आणि नाणी असतात, आणि खेळणारे सगळे जण ती खरी आहेत असं मानून खेळतात. समजा त्यातली एखादी नोट फाटली, तर काय करता येईल? एका कागदाच्या तुकड्यावर नोटेची किंमत लिहून ती खेळात “खरी” नोट म्हणून वापरायची. हे केंव्हा जमून जाईल? जेव्हा खेळातल्या सगळ्यांनी ती “खोटी” नोट स्वीकारली तर… पण एखाद्याने ती स्वीकारायला नकार दिला तर? म्हणजे त्याची “paper currency” वरची निष्ठा संपली तर? तर ती नोट चलनातून बाद होईल, कवडीमोलाची ठरेल.

अजून एक उदाहरण, बुद्धिबळाचे. बुद्धिबळातील एखादा पीस (सोंगटी म्हणणे अगदीच जीवावर येते), समजा हत्ती हरवला, तर आम्ही त्या जागी एखादे खोडरबर किंवा तशी वस्तू ठेवायचो. जोपर्यंत खेळणाऱ्या दोघांना ती वस्तू हत्ती आहे, आणि हत्ती सारखी चालेल हे मान्य असेल (Rules of the game are acceptable to both players), तोपर्यंत खोडरबर वापरूनही खेळ पुढे चालू शकेल. तसंच Currency चं आहे. ती वापरणाऱ्या बाजारातल्या घटकांची (market participants) नोटा छापणाऱ्या संस्थेवर (Central Bank backed by Sovereign Government) विश्वास पाहिजे.

Currency ही त्या अर्थाने “fungible” आहे असं म्हणतात. म्हणजे mutually interchangeable.

आता असा विचार करा. की कॅरॅम खेळताना एखादी सोंगटी हरवली. तर आपण त्या जागी एखादे खोडरबर घेऊन – “ह्यालाच सोंगटी मानू” असा म्हणून खेळ पुढे चालू करू शकतो का? तर नाही. फक्त खेळणाऱ्या लोकांची चलनावर “निष्ठा” असून उपयोग नाही तर खेळासाठी त्या गोष्टीची उपयुक्तता पण असली पाहिजे. बुद्धिबळात खोडरबर चा हत्ती वापरून खेळ पुढे चालू करता येईल, पण कॅरॅम मध्ये ते शक्य नाही.

आता Cryptocurrency कडे वळूया. उदाहरणार्थ – बिटकॉइन. Cryptocurrency ही कोणाच्या “निष्ठे”वर आधारीत आहे? (जसे रुपया ही रिझर्व्ह बँक / भारत सरकार यांच्या निष्ठेवर अवलंबून आहे) तर माहिती नाही. Cryptocurrency ही बाजारातल्या सगळ्या लोकांना खरेदी विक्री साठी मान्य आहे का? तर अजिबात नाही. एकाही देशाच्या सरकारनी ती पूर्णपणे मान्य केलेली नाही.

अजून एक मुद्दा speculative asset चा. समजा मी भारतीय आहे आणि मी कधीही जपान मध्ये जाणार नाही किंवा जापनीज येन या त्यांच्या चलनात काही खरेदी करणार नाही, तर मला रुपये देऊन जापनीज येन घ्यायची गरज आहे का? तर नाही. पण तरीही मी ते speculation म्हणून करू शकतो. का? कारण कोणी तरी इतर लोकं जापनीज येन हे प्रत्यक्ष वापरत आहेत.

बिटकॉइन हे त्या अर्थाने प्रत्यक्ष चलन म्हणून तेवढ्या सर्रास वापरले जात नाही. आणि ते पुरवणारी व्यक्ती, संस्था याबद्दल ही कोणाला फारशी माहिती नाही.

थोडक्यात, सध्याच्या परिस्थितीत बिटकॉइन हा एक सट्टा आहे, जुगार…

त्यातला technology हा भाग काढून टाकला तर ते “Sodexo coupon” किंवा “Travelers’ cheques” किंवा इतर अनेक खाद्यपदार्थांच्या जागी वापरले जाणारे “टोकन” असेच त्याचे स्वरूप आहे. आणि तीच त्याची उपयुक्तता (utility) पण आहे. मग किती जण “Sodexocoupon” मध्ये trading करतात? किती जण १०० रु. चे “sodexo coupon” ३०० रु. ला घेतील आणि म्हणतील की कोणीतरी हेच कूपन माझ्याकडून ६०० रु. ला घेईल.

शेवटचा मुद्दा (मघाशी काढून टाकलेल्या) Technology या भागाचा. बिटकॉइन Blockchain या technology वर आधारीत आहे. त्या technology चे बरेच फायदे, उपयोग असू शकतात. आहेतच. अगदी finance मध्ये सुद्धा खूप ठिकाणी वापरता येईल. कदाचित त्या दिशेने याचा प्रवास होईल. पण बिटकॉइन हे “sophisticated Sodexo coupon” या अर्थाने जसे आत्ता आहे त्या अर्थाने निरुपयोगी आहे. सध्या बिटकॉइन किंवा इतर क्रिप्टो-करन्सी जोरात आहेत त्याचं कारण तेच – जे financial market history मधल्या बहुतेक scams आणि bubble चे कारण होते/असते – Greed and Stupidity.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: