Search

ekoshapu

Notes to Myself

Category

Featured Articles

तात्पर्य…

एक ब्रिटीश डास मला चावला…मी त्याला म्हणालो, ’चले जाव’, तो नाही गेला, मी त्याच्या पाठीत धपाटा मारला, तो मेला.

(आधी गेला असतास तर काय मेला असता! – मी)

तात्पर्य १: गुजराती माणसाचे हिंदी ब्रिटीशांना समजते, पण मराठी माणसाचे हिंदी त्यांना नाही समजत.

तात्पर्य २: कधी कधी हिंसा हा सुद्धा योग्य मार्ग असू शकतो.

~ कौस्तुभ

Advertisements

समर्थ रामदास स्वामीं विषयी थोडेसे (बऱ्याच विषयांतरासकट)


नुकतेच मी पुणे मराठी ग्रंथालय इथून समर्थ रामदास यांच्यावरचे एक पुस्तक आणले होते…अचानकच मिळाले आणि जरा चाळल्यावर घ्यावेसे वाटले.

तसा मी ’रामदासी’ नाही…म्हणजे रामदासांचे जास्त काही वाचलेले नाही…त्या मानाने तुकारामांना बरेच follow करतो…

रामदासांचा आणि माझा शेवटचा संबंध हा प्राथमिक शाळेत ’मनाचे श्लोक’ पाठांतर स्पर्धा इतकाच मर्यादित होता. माझ्या आयुष्यातले दुसरेवसरे (पहिलेवहिले च्या धर्तीवर) बक्षीस हे ’मनाचे श्लोक’ स्पर्धेतले होते. ज्याबद्दल मला ’रंगीत खडूची पेटी’ बक्षीस मिळाली होती…(ज्यातले रंग ’ढ’ दर्जाचे होते…आमच्या चित्रांसारखे)

पहिले बक्षीस, विश्वास ठेवा किंवा नका ठेऊ, ’पाकशास्त्रात’ होते! होय, पाकशास्त्र स्पर्धेत मी ’दडपे पोहे’ बनवायला मदत केली होती…म्हणजे सगळे काम आमच्या ’बाईं’नी च केले होते (हल्ली ह्यांना’टीचर’ म्हणतात म्हणे) मी फक्त त्यात ’रस’ दाखवला – बाकीच्या मुला-मुलींपेक्षा – म्हणून मला बक्षीस मिळाले. अर्थात माझा ’रस’ हा त्यानिमित्तानी पोह्यांची ’चव’ बघायला मिळेल ह्यात जास्त होता…असो. तर हे पहिले बक्षीस म्हणून मला कपडे लावायचा ’हँगर’ मिळाला होता…

म्हणजे स्पर्धा प्रकार, मुलांचे वय, ईयत्ता तुकडी, त्यामागचा ’प्रोत्साहन’ द्यायचा हेतू ह्या सगळ्या-सगळ्याशी संपूर्ण विसंगत असे बक्षीस देण्यात आमची शाळा तरबेज होती…मनाच्या श्लोकाला ’खडूची पेटी’, पाककलेला ’हँगर’, चमचा लिंबूला छोटी स्टीलची वाटी/ वाडगा, तीन पायाच्या शर्यतीला ३ ’भेट द्यायची पाकिटे’ (प्रत्येक पायाला एक ह्या हिशोबानी…पण तीन पायाच्या शर्यतीत दोनच जण भाग घेतात, हे मात्र त्यांच्या लक्षात यायचे नाही)

ही अशी काही तरी बक्षीसे द्यायचे आमची शाळा…म्हणजे त्यानी प्रोत्साहन मिळणे तर दूरच राहो, उलट हसंच जास्त व्हायचे. माझी तर ’हँगर’ ह्या बक्षीसावरून खूपच चेष्टा झाली होती…कारण माझा ’तोळा-मासा’ बांधा बघून (हल्ली असा बांधा बघायला मिळत नाही…हल्ली सगळेच ’अति-सुपोषित’ असतात…) मल ’हँगर’ असे चिडवायचे…जणू काही हँगरला शर्ट अडकवालाय असे वाटायचे म्हणून…आणि त्यात परत हँगरच बक्षीस….असो. पण अशा टीका, टक्के-टोणपे सहन करतच थोर लोकं (उदा: ’स्वतः’) मोठी होतात…मी ’मोठा’ दुसऱ्याच अर्थानी झालो…माझे आत्तचे ’बाळसेदार’ रूप बघता ’हाच का तो हँगर’ असा प्रश्न पडेल…पण कसे का असेना…मीही मोठ्ठा झालो!

असो…हे थोडे (जास्तच) विषयांतर झाले. तर सांगायचा मुद्दा हा की…लहानपणी मनाचे श्लोक किंवा ईतर श्लोक, ओवी, अभंग असे वाचनात यायचे. त्यावरुन बऱ्याच गंमतीजंमती पण व्हायच्या…

म्हणजे – जे का रंजले गांजले च्या ऐवजी ’जे कारंजे गंजले’ असे काही तरी…एकदा संत चोखा मेळा यांच्या ’चोखा म्हणे माझा भोळा भाव देवा’ ही ओळ एकाने चुकून गडबडीत ’चोखा म्हणे माझा भाव कमी आहे’ अशी वाचली…आणि मग मास्तर असा हात सैल करायचा ’मणिकांचन योग’ कसा सोडतील…

आमच्या शाळेतले शिक्षक पण ’प्रीपेड’ शिक्षा करायचे…सगळ्यांना नाही…काही निवडक मान्यवरांना, आणि अर्थातच माझा नंबर त्यात फार वरचा होता! म्हणजे शिक्षक वर्गात आले की काही कारण नसताना आम्ही काही मुले दंगा करणारच असे ग्रुहीत धरून ५-५ छड्या मारयचे आणि मग हजेरी घ्यायचे…आमची ’हजेरी’ आधीच झालेली असायची…मग आम्हीसुद्धा मार तर आधीच खाल्ला आहे मग आता दंगा का करु नये? असा विचार करुन खाल्लेल्ल्या माराची भरपाई म्हणून दंगा करायचो. ’कुठल्याही गोष्टीचा पुरेपूर मोबदला मिळाय

’शब्दबंबाळ’ मराठी भाषा आणि सावरकर

परवाच ’महराष्ट्र दिन’ झाला (खरे तर सद्यस्थिती पाहाता ’महाराष्ट्र दीन’ असे म्हटले पाहिजे)… त्यानिमित्त ’सकाळ’ मध्ये माधव गाडगीळ यांचा मराठी भाषेबद्दल एक लेख आला आहे. माधव गाडगीळ हे जुन्या काळातील सुप्रसिद्ध अर्थतज्ज्ञ धनंजय गाडगीळ यांचे सुपुत्र – आणि ते स्वतःदेखील शास्त्रज्ञ आहेत. मराठीत साधे आणि सोपे शब्द प्रचलीत करण्यापेक्षा क्लिष्ट आणि दुर्बोध शब्द वापरण्याकडेच तथाकथित विद्वानांचा कल असतो आणि त्यामुळेच मराठी भाषा व्यवहारात मागे पडते आहे – ह्या मुख्य संकल्पनेवर हा लेख आहे.


त्यात दिलेली काही सरकारी भाषेचे (खरं तर ’शासकीय परिभाषा’ असे म्हटले पाहिजे!) ’नमुने’ खरच गमतीदार आहेत. उदा. वनवासी लोकांचे हक्क आणि पुनर्वसन ह्याबद्दलचे हे सरकारी उपकलम पहा:


“बाधिक व्यक्ती व समूह यांच्याकरिता सुरक्षित उपजीविका पुरवण्यासाठी आणि प्रस्तुत विधि व केंद्र सरकारच्या धोरणात दिलेल्या , अशा बाधित व्यक्ती व समूह यांच्या आवश्यकतांची पूर्तता करण्यासाठी पुनःस्थापना करणे किंवा पर्यायी योजना तयार करणे व संसूचित करणे. प्रस्तावित पुनःस्थापनेसाठी व योजना लेखी स्वरूपात मिळवण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील गामसभेची संमती मोफत मिळवणे…” इत्यादी इत्यादी.


मराठी ही माझी मातृभाषा असल्याचा माझा अभिमान हे ’शासकीय मराठी’ वाचून गळून पडला 😦

४-४ वेळा त्याच ओळी वाचूनही मला त्याचा अर्थ समजला नाही. असे ’शब्दबंबाळ’ मराठी हे लोक का लिहितात आणि त्यातून काय सिद्ध करायचा त्यांचा प्रयत्न असतो काय माहित?


ते वाचून मला ’मुघल-ए-आझम’ ह्या चित्रपटाची आणि त्यातल्या ’शब्दबंबाळ’ उर्दूची आठवण झाली. नुकताच २-३ वर्षांपूर्वी हा चित्रपट रंगीत स्वरुपात परत प्रदर्शित झाला, तेव्हा माझ्या एका मित्रा बरोबर सीडी वर परत पाहिला. हसून हसून पुरेवाट झाली आमची. डायलॊग तर रिवाईंड कर-करुन ऐकले!


“’शहेजादे-ए-आलम’ का पैगाम ’आवाज-ए-बुलंद’ पढा जाए” असे झिल्ले-ए-इलाही शहेनशाह-ए-आलम महाबली मोहम्मद जलालुद्दिन अकबर म्हणतो (खरं तर किंचाळतो)…म्हणजे थोडक्यात सांगायचे तर …”सलीम चे पत्र वाच” बस्स, ईतकेच!


त्यात शेवटी एके ठिकाणी सलीम (म्हणजे आपला तेलकट-तूपट चेहेऱ्याचा आणि जास्त तळलेल्या साबुदाणा वड्यासारखा दिसणारा दिलीप कुमार) म्हणतो: “मै अभी अभी शहेनशाह की आखोंमे शोले देख के आ रहा हू” …त्यावर माझ्या मित्राने त्याचे सामान्यज्ञान पाजळले… “हा चित्रपट रंगीत बनवला ना तेव्हा ही लाईन टाकली बंरं का’… मी: “कशावरून?”  ….तो: “अरे म्हणजे काय…’मुघल-ए-आझम’ १९६० चा…शोले १९७५ चा…मग सलीम तो आधीच कसा पहाणार? आत्ता रंगीत केला तेव्हा शोले येऊन गेला होता…”


बाकी त्यातली सगळीच पात्र विनोदी आहेत. पृथ्विराज कपूर हा त्याचा ’center of gravity’ त्याच्या पोटात असल्यासारखा सतत हलत-डुलत असतो… आणि सुप्रसिद्ध व्हीलन अजीत हा त्यात सलीमचा मित्र आणि एक राजपूत राजा झाला आहे…मला सारखे मध्येच एकदा तरी तो ’रॊबर्ट, व्हेरी स्मार्ट!’ असे म्हणेल अ

The I’s Have It

An interesting article from the New Your Times…about Obama and his grammar.

I never thought Americans cared too much of their grammar (or even what they said!) and Pure English (Read: Queen’s English) was a matter of pride and concern of Briton – England, to be precise.

When I was 14-15 years of age, my english teacher (who was my grandfather’s age – and taught me lot of other valuable things – apart from English) told me on the very first day of his English tuition:

“Kaustubh, I may not teach you good English, but I can certainly teach you Correct English! Because concept of Good English keep on changing over the years/ generations…what was considered improper or even indecent 100 years back may become norm in futre, definition of Good and Bad may change…but what is Correct will always be Correct.”

Coincidentally he went on to explain his point with the very example discussed in this article – of use of ‘I vs Me, and myself’.

So when I read this article, it immediately reminded me of my teacher…nostalgia!!!

Here is the article:

——————————————————————————–

The I’s Have It

Published: February 23, 2009

WHEN President Obama speaks before Congress and the nation tonight, he will be facing some of his toughest critics.

Paul Sahre

Grammar junkies.

Since his election, the president has been roundly criticized by bloggers for using “I” instead of “me” in phrases like “a very personal decision for Michelle and I” or “the main disagreement with John and I” or “graciously invited Michelle and I.”

The rule here, according to conventional wisdom, is that we use “I” as a subject and “me” as an object, whether the pronoun appears by itself or in a twosome. Thus every “I” in those quotes ought to be a “me.”

So should the president go stand in a corner of the Oval Office (if he can find one) and contemplate the error of his ways? Not so fast.

For centuries, it was perfectly acceptable to use either “I” or “me” as the object of a verb or preposition, especially after “and.” Literature is full of examples. Here’s Shakespeare, in “The Merchant of Venice”: “All d
eb
ts are cleared between you and I.” And here’s Lord Byron, complaining to his half-sister about the English town of Southwell, “which, between you and I, I wish was swallowed up by an earthquake, provided my eloquent mother was not in it.”

It wasn’t until the mid-1800s that language mavens began kvetching about “I” and “me.” The first kvetch cited in Merriam-Webster’s Dictionary of English Usage came from a commencement address in 1846. In 1869, Richard Meade Bache included it in his book “Vulgarisms and Other Errors of Speech.”

Why did these 19th-century wordies insist “I” is “I” and “me” is “me”? They were probably influenced by Latin, with its rigid treatment of subject and object pronouns. For whatever reason, their approach stuck — at least in the rule books.

Then, why do so many scofflaws keep using “I” instead of “me”? Perhaps it’s because they were scolded as children for saying things like “Me want candy” instead of “I want candy,” so they began to think “I” was somehow more socially acceptable. Or maybe it’s because they were admonished against “it’s me.” Anybody who’s had “it is I” drummed into his head is likely to avoid “me” on principle, even when it’s right. The term for this linguistic phenomenon is “hypercorrection.”

A related crime that Mr. Obama stands accused of is using “myself” to dodge the “I”-versus-“me” issue, as when he spoke last November of “a substantive conversation between myself and the president.” The standard practice here is to use “myself” for emphasis or to refer to the speaker (“I’ll do it myself”), not merely as a substitute for “me.” But some language authorities accept a looser usage, and point out that “myself” has been regularly used in place of “me” since Anglo-Saxon days.

Our 44th president isn’t the first occupant of the White House to suffer from pronounitis. Nos. 43 and 42 were similarly afflicted. The symptoms: “for Laura and I,” “invited Hillary and I,” and so on. (For the record, Nos. 41 and 40 had no problem with the objective case, regularly using “Barbara and me” or “Nancy and me” when appropriate.)

But an educated speaker is expected to keep his pronouns in line. Here, then, is a tip, Mr. President. Nobody chooses the wrong pronoun when it’s standing on its own. If you’re tempted to say “for Michelle and I” in tonight’s speech, just mentally omit Michelle (sorry, Mrs. Obama), and you’ll get it right. And no one will get on your case.

Patricia T. O’Conner and Stewart Kellerman are the authors of the forthcoming “Origins of the Specious: Myths and Misconceptions of the English Language.”

————————————————————————————————-

Source: The New York Times, February 23, 2009

http://www.nytimes.com/2009/02/24/opinion/24oconner.html?_r=1

असेच काही तरी: नवीन जोक-बुक


परवा एका मित्राकडे गेलो होतो तेव्हा त्याने ’जोक-बुक’ चा नवीन अंक दाखवला. जोक बुक म्हणजे एका प्रसिद्ध ’विवाह-मंडळाचा’ मासिक अंक. आम्ही त्याला ’जोक-बुक’ म्हणतो.


हसून हसून गडाबडा लोळावे असे ’नमुने’ असतात त्यात. काहींचे तर पान भर फोटो पण असतात, कट्रिना किंवा ह्रितिक ला लाजवतील असे मोडेलिंग करत… (बहुतेक फोटो ’जय बजरंग फोटो स्टुडिओ’ वगैरे ठिकाणी काढलेले असतात. आणि मेक-अप च्या नावाखाली चेहेऱ्याला पावडर फासून चेहेऱ्याचा ’खारा दाणा’ केलेला असतो. काही मुलींनी तर आपल्या ऐवजी आईचा फोटो दिला आहे असेच वाटते..तर काही अगदिच “मिस मांजरी बुद्रुक” टाईप फोटो देतात.


सगळ्यात विनोदी ही प्रोफाईल ची हेडलाईन किंवा पंचलाईन असते. उदा:


संगीतात रमणारी संगीता (म्हणजे स्वत:तच रमणारी???) किंवा

’एकांतात रमणारा जगदीश’ (एकांतातच रमत असेल तर मग एकटाच रहा की??!! )


हे दोन हेडलाईन वाचल्यावर ह्या दोघांचेच का जुळवून टाकू नये असे मला वाटले…म्हणजे ती संगीतात रमणार, आणि हा स्वत:त….कुठून तरी कशात तरी रमले म्हणजे झाले…तेवढीच भांडणे कमी…काय?


प्रोफाईल डिस्क्रिप्शन वाचल्यावर तर याहून चांगला मुलगा किंवा मुलगी ह्या जगात असूच शकत नाही असे वाटते – इतकी मोठी सद्गुणांची यादी असते…सरळ मार्गी, हुशार, चतुर, चाणाक्ष इत्यादी इत्यादी. जर मराठी भाषा सुधारावी असे वाटत असेल तर फक्त ही प्रोफाईल्स वाचावीत…इतकी विशेषणे ठासून भरलेली असतात. आणि त्यातही खूप innovations दाखवयाचा प्रयत्न करतात.


बांधा (म्हनजे ’बांधून ठेवा’ नाही, तर शरीराची ठेवण या अर्थाने) ह्या एकाच चतेगोर्य मध्ये किती वैविध्य असते: क्रुश (म्हणजे हल्लीच्या मराठीत ’size zero’ बरं का), मध्यम, किंचीत स्थूल (म्हणजे हे भयंकर जाड ही असू शकते..), सडसडीत (किंवा शिडशिडीत) , शेलाटी (म्हणजे नक्की कसा हा जरा वादाच मुद्दा आहे) इत्यादी इत्यादी


काही प्रोफाईल मध्ये तर नाही ते डिटेल्स दिलेले होते…म्हणजे खेळाची आवड आहे इथपर्यन्त ठीक आहे, पण प्रूफ म्हणून ’शाळेच्या लंगडी संघात सहभाग’ हे सांगायची काय गरज अहे?


एक प्रोफाईल मध्ये ’मुलाला अध्यात्मिक लेखन करयची आवड आहे’ असे होते. म्हणजे हल्लीच्या काळात अध्यात्मिक वाचन करणारा (किंवा री) सापडणे दुर्मिळ, आणि हा बाबा अध्यात्मिक लेखन करतो!


लोकेशन हा अजून एक महत्वचा मुद्दा. बहुतेक मुलींना स्थळ पुणे किंवा मग थेट USA किन्व UK (तिथे मात्र कुठेही चालेल!) अशी अट असते. मग भले त्या स्वत: यवतमाळ किंवा बुलढाणा मध्ये आयुष्य काढलेल्या असू द्या.


बर माहीती फक्त मुला किंवा मुली बद्दलच देतात असे नाही…तर त्यांचे आई, वडिल, भाऊ, बहीण (काही वेळेस पाळीव कुत्रा, मांजर) इ. सर्वांची माहीती

Create a free website or blog at WordPress.com.

Up ↑