मला (दोन) MBA करताना काही concepts, theories, models, frameworks विशेष आवडल्या किंवा relevant वाटल्या. (कदाचित बाकीच्या नीट समजल्या नसतील). त्यातले एक framework म्हणजे The Strategy Diamond.

The Strategy Diamond

कोणतेही मॉडेल/फ्रेमवर्क जर नुसतं theoretical / पुस्तकी राहिलं तर ते तितकंसं अपील होत नाही आणि लक्षात राहात नाही. पण जर आपल्या आजूबाजूच्या उदाहरणातून ते दिसले तर मात्र ते पक्कं लक्षात राहतं. म्हणूनच मला समजलं तसं आणि त्या उदाहरणातून The Strategy Diamond मॉडेल मधल्या “Arena” ह्या component बद्दल हा ब्लॉग लिहितोय.

Arena is – “the field where you / organization want to compete – it could be products, services, channels, market segments, geographies, technologies, value chain stages”. In some cases companies can “choose” the arena – especially when they are launching new product/service, entering new market or just starting up. In many cases you cannot choose arena, but still you have to understand the arena to position yourself vis-a-vis competitors.

Amazon आणि Flipkart यांचं Arena काय आहे? Product/Services ह्या दृष्टीने ते बऱ्यापैकी सेम आहे (खरं तर Amazon चा व्याप खूप मोठा आहे, पण तरी सर्वसामान्य लोकांना माहिती असलेला  Amazon चा व्यवसाय हा फ्लिपकार्ट सारखाच आहे). पण geography च्या दृष्टीने विचार केला तर Amazon चा Arena खूप मोठा आहे. जगभर त्यांचा पसारा आहे. एकाच वेळी ते भारतात Flipkart तर चीन मध्ये अलीबाबा शी स्पर्धा करतात, तसेच वॉल-मार्ट सारख्या brick and mortar retail chain शी पण स्पर्धा करतात.

Arena मोठा असण्याचे काही खास फायदे असतात. You can gain a lot more just by being part of a larger Arena. याची २-३ उदाहरणं मला जाणवली.

नुकताच मी फोर्ब्स इंडिया मॅगझीनचा “सेलिब्रिटी स्पेशल” अंक वाचला. गेली ५-६ वर्षे मी तसा अंक वाचतो आहे,ट्रॅक करतो आहे त्यातूनच मला ही २ उदाहरणे जाणवली.

पहिले उदाहरण – “द कपिल शर्मा शो” आणि त्याचा “poor Marathi cousin” “चला हवा येऊ द्या” यांचे.

हिंदी चॅनेल वरचा गेल्या काही वर्षातला लोकप्रिय कॉमेडी शो “द कपिल शर्मा शो” हा काही ओरिजिनल किंवा युनिक शो नाही. अमेरिकेतल्या तशाच फॉरमॅट च्या अनेक शोवरून तो कॉपी केला आहे. हिंदी मध्ये ही शेखर सुमन चे काही शो त्या फॉरमॅट वर आधारित होते आणि लोकप्रिय ही होते. पण आता मुख्य बदल काय घडला असेल तर तो म्हणजे “Arena” खूप बदललाय – हिंदी टीव्ही चा कॅनव्हास खूप मोठा आणि श्रीमंत झालाय. शेखर सुमन वगैरे लोकं जेव्हा शो करायचे तेव्हा फिल्म स्टार टीव्ही कडे वळले नव्हते. टीव्ही लोकप्रिय असला तरी “श्रीमंत” नव्हता. आता तसं राहिलं नाहीये. आणि त्यामुळे कपिल शर्मा ला तसाच शो करून अफाट पैसा मिळाला. अफाट म्हणजे किती? तर गेली पाच वर्षे तो फोर्ब्स इंडिया च्या सेलिब्रिटी १०० लिस्ट मध्ये आहे (#96 in 2012, #93 in 2013, #33 in 2014, #27 in 2015, #11 in 2016, #18 in 2017). फोर्ब्स इंडिया नुसार त्याचे नेट वर्थ १४५ कोटी रुपये आहे! मागच्या वर्षीची कमाई रू. ४०-५० कोटी!

मराठीत टीव्ही वर त्याच धर्तीवर “चला हवा येऊ द्या” हा शो होतो. जे लोकं दोन्ही शो बघायचे त्यांना जाणवले असेल की दर्जाच्या बाबतीत (creativity, quality of humor decency etc) मराठी शो खूपच चांगला होता, “द कपिल शर्मा शो पेक्षा”. त्या शो ची लोकप्रियता इतकी होती की शाहरुख, आमीर, अक्षय सारखे अनेक हिंदी स्टार त्यांच्या हिंदी चित्रपटाच्या प्रमोशन करता “चला हवा येऊ द्या” ला येऊन गेले.

पण तसे असूनही त्या शो च्या कलाकारांना आणि मुख्यतः “डॉ निलेश साबळे” यांना (शो चे अँकर – “कपिल शर्मा” चे equivalent) त्यांना इतका मोठा आर्थिक फायदा नक्कीच मिळाला नाही.  ह्याचं मुख्य कारण म्हणजे मराठी टीव्ही माध्यम अजूनही हिंदी च्या तुलनेत फार छोटं आहे. एकूण उलाढाल आणि प्रेक्षकसंख्या इ. हिंदी टीव्ही च्या जवळपासही नाहीये. त्यामुळे मराठीतला “तुफान लोकप्रिय” सुद्धा कमाईच्या बाबतीत किंवा बजेटच्या बाबतीत हिंदीशी बरोबरी करू शकत नाही.

तीच गोष्ट बॉलिवूड आणि हॉलिवूड च्या बाबतीत. ह्या वर्षीची फोर्ब्स इंडिया ची लिस्ट बघा.

img_6903

अक्षयकुमार, विराट कोहली यांची कमाई साधारण रु. १०० कोटी च्या आसपास आहे.

त्याच मॅगझीन मध्ये काही इंटरनॅशनल यंग सेलिब्रिटी बद्दल पण माहिती आहे. त्यातलेच एक नाव “प्लेबॉय कार्टी”, वय २१ 🙂

img_6902

त्या “कार्टी” ची (किंवा कार्ट्याची!) मागच्या वर्षीची कमाई होती $14.5 million, म्हणजे सुमारे रु. ९६ कोटी! आणि तो Top 200 सेलिब्रिटी लिस्ट मध्ये पण नाहीये. म्हणजेच हॉलिवूड चा “Arena” हिंदी/भारतीय “Arena” च्या कित्येक पट आहे, त्यामुळे तिथल्या दुय्यम/ तिय्यम दर्जाच्या कलाकाराची कमाईदेखील हिंदीमधल्या टॉप कलाकारांच्या तोडीची किंवा जास्तच असते.

So just by being part of a huge “Arena” you can possibly make far more money, create far bigger impact.

ह्याचं दुसरं आणि खूप बोलकं उदाहरण म्हणजे आमीर खानच्या “दंगल” ह्या चित्रपटाचं. हिंदी मधील प्रचंड गाजलेल्या आणि यशस्वी चित्रपटांची झेप तोवर रु. २००-३०० कोटी इतकीच होती (आणि ते सगळे आमीर किंवा सलमान खान यांचेच चित्रपट होते). रु. २००-३०० ही भारतातली कमाई. परदेशातली साधारण रु. १००-१२५ कोटी. कारण परदेशात भारतीय चित्रपटांचं मार्केट कमी आहे… किंवा तसा समज होता…

दंगलनी ह्या पलीकडे झेप घेऊन भारतात रु. ५११ कोटी आणि परदेशात रु. २०५ कोटी इतकी कमाई केली! पण खरी गंमत (“Arena” ची) पुढेच आहे. आजपर्यंत परदेशातले भारतीय चित्रपटांचे मार्केट म्हणजे “परदेशी स्थायिक असलेले भारतीय” असाच समज होता. भारतीय sensibility चे चित्रपट संपूर्ण जगाला मोठ्या प्रमाणात आवडू शकतील असं कोणालाही वाटत नव्हतं. थोड्या फार प्रमाणात परदेशी लोकांना काही प्रकारचे भारतीय चित्रपट आवडायचे (आवरा रशिया मध्ये प्रचंड लोकप्रिय होता. मिथुन चा डान्स डान्स आणि भप्पी लाहिरीची गाणी सोव्हिएट रशिया प्रांतात प्रचंड लोकप्रिय होती. माझा MBA चा एक क्लासमेट Georgia मधला होता आणि एक Azerbaijan मधला. दोघांनाही “कोई यहा नाचे नाचे” आणि “I am a Disco Dancer” छाप गाणी पाठ होती!). पण परदेशात मोठ्या प्रमाणावर भारतीय चित्रपट अजूनही पाहिले जात नाहीत.

आणि याच पार्श्वभूमीवर “दंगल” चीन मध्ये प्रदर्शित झाला आणि प्रचंड लोकप्रिय झाला. इतका की फक्त चीनमधील कमाई रु. १००० कोटी पेक्षा जास्त झाली (काही रिपोर्टनुसार रु. १४०० कोटी) !

dangal-chinese-images-photos-poster.jpg

याला म्हणतात “Arena” चा impact. The same film could barely cross Rs. 500 Crore in Indian market (at home). And it managed twice that in a completely new and unexplored market, mainly because of currency difference and equally big market (population).

दंगल ची कथा, त्याची सेन्सिबिलिटी युनिव्हर्सल (वैश्विक) आहे हे मुख्य कारण आहेच, पण तशा प्रकारचे चित्रपट आधीही होते. किंवा भारतात ना चाललेला चित्रपट कदाचित चीन किंवा इतर unexplored मार्केटमध्ये खूप चालला असता. पण तसा कोणी प्रयत्नच केला नव्हता. सर्व भारतीय फिल्ममेकर हे आपल्याच छोट्या “Arena” मध्ये खेळत होते.

दंगल च्या चीनमधील यशाचा परिणाम किती होता याचा अंदाज यासंदर्भातली एक बातमी नुकतीच वाचली तेव्हा आला.

“दंगल”वाल्या आमीर खानचा “सिक्रेट सुपरस्टार” हा चित्रपट चीनमध्ये नुकताच प्रदर्शित झाला. भारतात यथातथाच चाललेला हा चित्रपट (म्हणजे साधारण रु. ५०-७० कोटी), चीन मध्ये पहिल्या क्रमांकावर गेला. पहिल्या तीन दिवसातली त्याची कमाई रु. १७५ कोटी झाली!

1516371632-Secret_Superstar_China_BO

ह्या यशानंतर आमीर खान त्याचे पूर्वीचे काही चित्रपट “लगान” आणि “तारे जमीन पर” हे चीनमध्ये प्रदर्शित करणार असे वाचले. चीनच्या लोकांना आवडतील असे जुने चित्रपट तिथे पोचले तर अजूनही ते प्रचंड कमाई करू शकतात.

म्हणजे ह्या यशामुळे भारतीय चित्रपटांना एक नवीन (आणि प्रचंड) मार्केट मिळाले आहे. Arena has just got bigger and richer!

मला strategy या विषयाच्या दृष्टीकोनातून हा धडा खूप महत्वाचा वाटतो. बर्गर हे आपल्या वाडा-पाव सारखं फास्ट-फूड. पण ते त्यांनी World Arena मध्ये नेलं. आणि तो इतका मोठा व्यवसाय झाला की एकट्या McDonald’s ची जगभरात ३६,००० outlets आहेत आणि तिथे रोज ७ कोटी लोकं जातात. एकट्या McDonald’s चा वर्षाचा रेव्हेन्यू $२५ बिलियन (सुमारे रु. १,६५,००० कोटी , किंवा इन्फोसिस च्या २-२.२५ पट आहे). बाकी बर्गर किंग वगैरे वेगळेच.

मग आपण वाडा-पाव किंवा पुणेरी मिसळ World Arena मध्ये नेऊ शकतो का? कुणी सांगावं एखाद्या चीन, रशिया, आफ्रिका सारख्या देशात मिसळ इतकी लोकप्रिय होईल की मराठी मिसळवाले अब्जाधीश होतील!

नम्र सूचना वजा आदेश: हा ब्लॉग वाचून कोणी तसे अब्जाधीश झालेच तर निदान मला कल्पना सुचवल्याबद्दल रु. ११ दक्षिणा (आणि जन्मभर मिसळीचा रतीब) द्या!

 

 

 

 

Advertisements